• امروز سه شنبه بیست و یکم آبان 1398 

مقالات سازمان اوقاف

گروههای مقالات
مطالب ویژه

سامانه تدارکات الکترونیک

ارتباط با مدیر کل

خدمات غيرحضوري

سامانه شکايات

مجموعه موقوفات حضرت علی (ع)

مجموعه موقوفات حضرت علی (ع)

وقف

 چهارشنبه 11 شهریور 1394   5281  0      

مجموعه موقوفات علی (ع)تا آنجا که مطلعیم می توان در چند بخش خلاصه کرد:

اول آبهای موقوفه علی (ع):

در سرزمین خشک و سوزان عربستان آن هم در صدر اسلام تحقیقا" مسئله ی آب یکی از حاد ترین مسائل جامعه ی آن روز و بر خوردار از اهمیت والائی بوده است و به همین دلیل می بینیم در میان موقوفات امام بنا به نقل قول مرحوم مجلسی علیه الرحمه در کتاب شریف بحارالانوار جلد 41 صفحه 32 از قول امام صادق (ع) نقل می کند که امام فرمودند جدم علی قریب یکصد چاه و چشمه را بدست خود حفر کرد و همه را در راه خدا وقف نمود(...اخرج ماته عین بینبع و جعلها للحجیج و هو باق الی یومنا هذا)

و هم اکنون در راه مدینه به مکه منطقه ای است بنام «بئر علی» که مشهور است این همان چاههایی است که بدست علی (ع) ایجاد شده است و بر حجاج وقف گردیده است.

در فروغ کافی جلد 7 صفحه 543 و در کتاب وسائل جلد 13 صفحه 303 و در رکتاب بحارالانوار جلد 41 صفحه 39 و در کتاب مستدرک جلد 2 صفحه 512 و سایر کتب معتبر شیعه این روایت را از قول امام صادق (ع) نقل فرموده اند:

«قسم نبی الله الفی علیا" ارض فاحتفر فیها عینا" فخرج ماء ینبع فی السماء کهیئه عنق البعیر ،فساماها ینبع...فقال...هی صدقه بته بتلاء فی حیجیج بیت اله و عابر سبیل اله لاتباع و لاتوهب و لاتورث فمن باغها او و وهبها فعلیه لعنته اله و الملائکه و الناس اجمعین و لا یقبل اله منه صرفا" و لا عدلا"»

پیامبر خدا زمینی را که از انفال بود بین مسلمانان تقسیم کرد و علی (ع) سهم خود را وقف کرد و در آن قناتی حفر نود که سرانجان آب آن همچون گردن شتر فواره می زد و امام (ع) آنجا را ینبع نامید و فرمود این آب وقف است بر زائرین خانه ی خدا و رهگذرانی که از اینجا می گذرند و هیچ کس حق فروش و یا بخشش آن را ندارد و فرزندانم هرگز از این ارث نمی برند و چنانچه کسی بعد از من آن بفروشد و یا ببخشد پس به لعنت خدا،فرشتگان و همه ی مردم گرفتار شود و خدا هیچ عمل نیکی را از او نپذیرد.

دوم مسجد های وقفی علی (ع):

طبق گواهی تاریخ مسجد نخستین رقبه ی وقفی بوده است که در فرهنگ اسلام پدیدار گشته است و از همان ابتدای ورود رسول اکرم به یثرب صیغه ی وقف بر قطعه زمینی جاری گردیده که بعدا" به مسجد قبا معروف شد و بی تردید از محورهای گسارده ی ارزیابی وقف یکی همین مطالعه ی مساجد موقوفه از صدر اسلام تا امروز و در سراسر جهان اسلام است که این خود مبحث مستقل و عمیق و همه جانبه را می طلبد که انشاءالله امید است فرصت بحث و صحبت در این زمینه فراهم شود.

فعلا" سخن از مساجد موقوفه ی آن امامی است که در مسجد بدنیا آمد،با مسجد زندگی کرد و در مسجد از دنیا رفت و درس مسجد سازی و موقوفه داری را به همه ی انسانهای مومن و با تقوا آموخت .در کتاب بحارالانوار جلد 41 صفحه 33 و مناقب آل ابیطالب جلد1 صفحه 321 این روایت را نقل کرده است«...و حفر فی طریق مکه و الکوفه و هی مسجد الفتح فی المدینه و عند مقابل قبر حمزه و فی المیقات و فی الکوفه و جامع البصره و فی عبادان و غیر ذلک»چنانچه ملاحظه می فرمائید در این روایت تعدادی از مساجد موقوفه مربوط به علی (ع)را که عبارت باشد از مسجد فتح در بین راه مکه و کوفه و مسجد مقابل قبر حضرت حمزه و مسجد واقع در میقات و مسجد واقع در کوفه و مسجد جامع شهر بصره و مسجد واقع در عبادان که ظاهرا" حوالی همین شهر آبادان فعلی است همه ی اینها به وسیله علی (ع)ایجاد ووقف گردیده است.

سوم نخلستانهای وقفی علی (ع):

در کتاب فروع کافی جلد 3 صفحه 543 وکتاب وسائل الشیعه جلد 13 صفحه 303 و کتاب بحار جلد 41 صفحه 32 این روایت نقل شده است که مردی در نزد علی (ع)کیسه ای از هسته خرما دید و پرسید یا علی این همه هسته خرما را به چه منظور جمع کرده اید فرمود همه ی اینها انشاءالله درخت خرما خواهد شد (_فغرسه فلم یغادر منه نواه واحده فهوه من اوقافه )راوی گوید که امام آن هسته ها را کاشت و نخلستانی ایجاد کرد و سپس آن را وقف بر فقراء و فی سبیل الله فرمود و این یکی از موقوفات آن حضرت است.و این سنت نخلهای وقفی یکی از بهترین سنتهائی است که در فرهنگ تشیع پایه ریزی شده و هم اکنون نیز در مناطق جنوبی ایران نخلهای موقوفه ی فراوانی وجود دارد که هر کدام خود یاد آور ایثار و فداکاریها است که شیعه از مکتب علی (ع)آموخته است.نشریه شماره 22 کمیسیون ملی یونسکو در ایران مجموعه ی نخلهای وقفی ایران را 418 مجموعه بر می شمارد که تحقیقا" رقم بسیار بالاتر از یان است و بخصوص آمار نخلهای موقوفه در استانهای جنوبی کشور بسیار وسیعتر و گسترده تر از اینهاست مع الاسف آمار دقیق و روشن نداریم گر چه متاسفانه نخلهای موقوفه رو به خرابی و ویرانی است.

امام حسن مجتبی(ع):  

در طول مدت امامتش بعنوان تولیت موقوفات پدر و مادر و جدش را سرپرستی کرد بر خلاف میل و کارشکنیهای معاویه تا حدی زاید موقوفات مادرش را از دسترس حکومت دور نگهداشت.و در روایتی که ظاهرا" از ایشان نقل شده است حسن صفار می گوید من نامه ای به خدمت امام نوشتم و در مورد مصرف مال وقف سوال کردم امام فرمودند:الوقف علی حسب ما یوقفها اهلها ان شاءالله یعنی موقوفات باید به همان جور که واقف خواسته باقی بماند .وسائل الشیعه ،جلد13،صفحه293 به قراری که مشهور است باغهایی که هم اکنون در محله نخاوله مدینه (محله شیعه نشین)بنام باغ صبا و باغ مرجان وجود دارد از موقوفات امام حسن مجتبی و امام سجاد (ع)است.

نگاه کنید به کتاب ایرانشهر ،صفحه1268

امام حسین (ع):

وقف از دیدگاه سرور شهیدان حسین بن علی (ع)به قدری اهمیت دارد که تنها «واقفان»شایسته مقام امامت و رهبری هستند کسانی که خود را آگاهانه بدون مطالبه ی اجر و مزد وقف حق و حقیقت کرده اند.

به نقل مقدمه فرهنگ وقف صفحه 7

علاوه بر تولیت قسمت کمی از موقوفات باقی مانده خود امام حسین (ع)نیز موقوفاتی داشتند در روایت از امام باقر (ع)آمده است که امام حسین (ع)منزل خود را وقف نمود و قبل از اینکه چیزی را نام ارث دریافت کند همه را وقف و صدقه در راه خدا قرار داد.

مستدرک الوسائل ،جلد2،صفحه 514

و مرحوم حاج میرزا حسی نوری در کتاب الوقف صفحه 511 به حسب نقل دیگری در باب موقوفات امام حسین (ع)می فرماید...الحسین ابن علی علیهما السلام:انه ورث ارضا"و اشیا" فتصدق بهما قبل ان یقبضها:یعنی وقتی که زمین و یا چیز دیگری از اموال به ایشان رسید قبل از تصرف آن را در راه خدا بصورت صدقه وقف فرمود و شیخ بهاء عاملی در کتاب کشکول از صحرای کربلا وارد شد حتی در همانجا قطعه زمینی را از اهل غاضریه خرید و وقف فرمود.

مستدرک الوسائل ،جلد2،صفحه514

امام سجاد (ع):

در طول دوران حکومت خلفای راشدین و بویژه دوران حکومت سیاه بنی امیه تقریبا" همه ی موقوقاف مروبط به اهل بیت ضایع شد تا زمان خلافت آل مروان که موافقت کرد و بالاخره قسمت عمده ای از موقوفات به امام سجاد (ع)برگردانده شود و امام زین العابدین (ع)در حفظ و جمع آوری و عمل به وقف نامه ها عنایت خاص داشته اند.شیخ مفید در کتاب ارشاد صفحه 502 می فرماید:لما ولی عبدالملک ابن مروان الخلافه رد الی علی بن الحسین (ع)صدقات رسول اکرم (ص)و صدقات امیر المومنین و کانتا مضمونتین...یعنی:وقتی که عبد الملک مروان به خلافت رسید تمام صدقات و موقوفات پیامبر خدا و علی مرتضی که هر دو معین و دارای متولی واحدی بود به شخص حضرت امام سجاد (ع)برگرداند.

امام باقر(ع): 

تا قبل از زمام امام باقر (ع) از واقف بیشتربعنوان صدقه جاریه و خیرات باقیه تعبیر می شده است و کمتر اصلاح وقف در فرهنگ عموم و لسان روایات بکار می رفته است.اما از زمان امام باقر(ع) به بعد این اصطلاح رسما" در لسان روایات رایج گردید علی بن مهزار در چند سوال که از امام باقر (ع)پرسیده رسما" تحت عنوان مسائل وقف و موقوفات مطرح می کند.

نگاه کنید به کتاب وسائا الشیعه جلد 13 و کتاب من لا یحضر ابن بابویه قمی متوفای سنه 381هجری جلد4کتاب الوقف و الصدقه.

مردم در کارهای خیر وقف کوتاهی می کنند و حال آنکه علی(ع)بهشت بر او واجب بود اموالی را برای خدا وقف کرد و فرمود خدایا من این اموال را وقف در راه تو نمودم که مرا ار آتش دوزخ دور گردانی.

مقدمه فرهنگ وقف،صفحه16

امام صادق(ع):  

به لحاظ وضعیت خاص فرمانی که در زمان امام صادق(ع)رخ داد آن حضرت بیش از سایر ائمه موفق به تدوین مسائل فقهی در ابواب مختلف گردیدند در رابطه با مسائل موقوفات نیز مبنای بسیاری از فتوای فقیهان اسلام در باب وقف طبعا" مستند به همان اصول علمی امام صادق(ع)است که چگونگی این مبحث در فصل ابواب فقهی وقف انشاءالله مورد نقل قرار خواهد گرفت.و در این قسمت به لحاظ رعایت اختصار تنها به نقل یک روایت مستند و ارزشمند که در بسیاری از کتب شیعه از آن حضرت نقل کرده است می پردازیم.در کتاب خصال شیخ صدوق جلد1 صفحه 73و99وو کتاب فروع کافی جلد2 صفحه250و کتاب بحارالانوار جلد103 صفحه181و بسیاری دیگر از کتب معتبر شیعه روایاتی را از امام صادق(ع)در رایطه با موقوفات نقل فرموده اند و من جمله این روایت مشهور ا که به عبارت و طرق مختلف نقل گردیده.لیس یتبع رجل بعد موته من الاجر الاثلاث خصال:صدقه اجراها فی حیاته...و صدقه موقوفه لاتورث...وولد صالح یستغفر له.

یعنی امام صادق (ع)فرمود پرونده انسان بعد از مرگ او بسته می شود مگر کسی که صدقات جاریه ای را پرداخته و یا اموالی را وقف کرده باشد و یا دارای اولاد صالحی باشد که برای او استغفار کند.و خدا داناست که وجود این چند جمله تابناک سرچشمه چه خیرات بزرگ و موقوفات با عظمت و گسترده ای در طول تاریخ تشیع گردیده است و چه انسانهای والا و ایثارگری که با تکیه بر همین روایات بانی خیرات بزرگ و خدمات ارزنده ای به عالم بشریت گردیدند.

در کتاب :الوقف و الصدقات وسائل الشیعه باب1حدیث9این روایت از مهران نقل شده است که:

سمعت ابا عبدالله (ع)اوصی ان یناح علیه سبعه مواسم فاوقف لکل موسم مالا ینفق.

شنیدم که امام صادق وصیت فرمود که هفت موسم بر وی گریه کنند و برای هر موسم مالی را وقف کرد که خرج شود.

مقدمه ای بر فرهنگ وقف،ص 23

در کتاب :الوقف والصدقات وسائل الشیعه باب 1حدیث9این روایت از مهران نقل شده است که:

سمعت اباعبدالله(ع)اوصی ان یناح علیه سبعه مواسم فاوقف لکل موسم مالاینفق:

شنیدم که امام صادق (ع)وصیت فرمود که هفت موسم بروی گریه کنند و برای هر موسم نالی را وقف کرد که خرج شود.(1)

1- مقدمه ای بر فرهنگ وقف ص 23

امام موسی بن جعفر(ع):         

ایشان نیز موقوفاتی داشته اند که جهت اختصار ترجمه یکی از وقفنامه ها یشان را نقل می کنیم.

این است که صورت آنچه که موسی بن جعفر(ع)صدقه و موقوفه قرار داده زمینهایی را که حدود تمامی آن معین است با نخلهای خرما و تمامی اراضی بیاض و مجاری آب و سبزه زار و اراضی تابعه و اطراف آن با حقوق و عایدات و حق الشرب آن و هر حقی که برای آن است در تپه ها و پست و بلندیها و بیشه و جنگل ها با فضا و مسیل شوره زار دایر و بایر صدقه قرار داده تمامی حق خود را از این اراضی و آنچه خدای تعالی از این اراضی می رویاند و بهره می دهد پس از وضع مصارف عمران و آبادی و پس از وضع دو ثلث از خوشه خشک نخلی که بینمساکین و فقرای اهل قریخ تقسیم می شود...

تا زمانی که خداوند رت برای زمین خود وارثی باقی است و الملک الله الواحد القهار موسی بن جعفراین صدقات را به حبس لبدی قطعی وقف دایم در آورد و استثنایی در آن نگذاشت و جز رضای خدا و ثواب روز جزا چیزی نخواست خرید و فروش و بخشش هر نوع تغییر در این موقوفات و صدقات ممنوع است و وولایت این صدقات را به عهده فرزندم علی و ابراهیم گذاشتم و هر گاه یکی از آنها وفغات کرد قاسم بجای آن یک تصرف کند و اگر از آن دو باز یکی در گذشت اسماعیل و پس از او عباس و پس از او فرزند بزرگتر من و اگر جز یک تن باقی نماند همان یک فرزند متولی موقوفات من خواهد بود.

عیون اخبار الرضا،صفحه64ووسائل الشیعه،صفحه314

امام رضا(ع): 

ایشان نیز در تمامی عمر پر برکتشان همواره مروج امر وقف و مدافع صدقات جاریه و متولی موقوفات اجداد خود بوده اند و در روایت است که از موقوفات پیامبر از امام پرسیدند ایشان فرمودند جدم پیامبر دارای چند رقبه وقفی بودند که هزینه مهمانهای خود را از همین موقوفات تامین می فرمودند.

بحارالانوار،جلد22،صفحه 295

امام جواد(ع):

چنانکه می دانیم هر کدام از معصومین (ع)به تناسب شرایط زمانی و مکانی صفت خاصی در آنها بیشتر بروز کرده و ملقب به لقب مخصوصی شده اند.و لقب امام نهم (ع)«جوادالائمه»است یعنی امامی که بیش از همه از هر آنچه داشت در راه خدا می بخشید و عملا"صدقیه جاریه «وقف»را بیشتر از همه رواج می داد و در زندگی امام جواد (ع)نوشته اند که در هنگام فوت  در وصیت نامه اش باز سفارش به وقف اموال فرموده.وسلیمان  نوفلی می گوید این مسئله را در وقف از امام جواد (ع)پرسیدم که جدم زمینی را وقف کرده است بر فقراء طایفه معینی که قبلا" افراد آن متفرق و پراکنده اند تکلیفم چیست؟امام فرمودند:در آمد این موقوفه را به همان فقراء طایفه ای که در محل وقف ساکن هستند عطا کن.

وسائل الشیعه ،جلد13،صفحه308

امام علی النقی(ع):

یکی از اصحاب آن حضرت می گوید من نامه ای به خدمت امام علی النقی (ع)نوشتم و در مورد وقف این مسئله را از ایشان پرسیدم که من زمینی را وقف نموده ام و مصرف آن رااولاد و حج و سایر امور خیریه و حقی هم برای شما در آن قرار داده ام آیا در آن قسمت از موقوفه که مربوط به حق شما است مجاز به تصرف هستم امام فرمودند من این اختیار را به تو می دهم.

وسائل الشیعه ،جلد13،صفحه299

که البته این مطلب در روایات مشابه مبنای برخی از فتاوا در فقه گردیده و به هر حال نشانه پرورش و گسترش اشاعه وقف می تواند باشد.

امام حسن عسکری(ع): 

از آنجایی که امام حسن عسکری (ع)در طول دوران عمرشان همواره تحت نظر و مراقبت بودند در فقه شیعه کمتر روایتی از ایشان نقل شده است در باب وقف نیز سخن چندانی از آن بزرگوار نیافتم گر چه شیخ حر عاملی در کتاب وسائل جلد 6صفحه321در این مسئله که آیا افراد نابالغ هم می توانند اموال خود را وقف کنند ایشان این روایت را از قول امام حسن عسکری (ع)نقل می کند که وقتی فرد قدرت برتشخیص مصلحت و منفعت خود را بابد ولو قبل از بلوغ باشد صاحب اختیار در مال خودش می باشد و طبعا" می تواند مال خود را وقف کند.

امام زمان (عج):

بی شک امروز متولی شرعی موقوفات حضرت الامر و به نیابت ایشان حضرت ولی فقیه و طبعا" نمایندگان ولی فقیه اعمال ولایت دارند و بی دلیل نیست که در زمان اوقاف علاوه بر تشکیلات اداری دولتی الزاما" باید سرپرست سازمان با تایید و نمایندگی ولی فقیه بوده باشد.در غیبت صغرای امام عصر (عج)نیز بدستور آن حضرت نواب خاص تولیت موقوفات را بعهده داشته اند.ابن جعفر حمیری یکی از نواب امام عصر(عج)است در نامه ای بخدمت ایشان می پرسد که وقتی موقوفات علیهم اجتماع کنند بر مصلحت بودن در فروش وقف جایز است ؟امام فرمودند در صورتی که وقف مربوط به امام مسلمین نباشد بلامانع است.

وسائل الشیعه ،جلد13،صفحه300

و در پاسخ نامه محمد ابن عثمان یکی دیگر از نواب اربعه که می  پرسد:افرادی مال خود را بر شما وقف میکنند بعدا" به آن محتاج می شوند آیا میتوانند دوباره به نفع شخص خود تصرف کنند؟امام مرقوم فرمودند:اگر به طور قطع تسلیم وقف شده باشد دیگر مجتاز به به تصرف نمی باشند.ودر چند سطر بعد در پاسخ به این سئوال که آیا اذن می فرمائید اشخاص از ثمره درختان متعلق به شما (موقوفه) استفاده کنند حضرت فرمودند کسانی که زیر درخت عبور می کنند به اندازه خوردن مجاز می باشند.

بحارالانوار،جلد103،صفحه182  نها بیشتر بروز کرده و ملقب به مخصوصی شده اند.در آ€€€€€€€€€€آآآآآآآآآآــــ,&؛^&،،%ۀممتنتتال

 

برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر